Προστατευμένη στην αγκαλιά των βουνών, τριγυρισμενη από κορφές, καλά κρυμμένη πίσω από στενά περάσματα, η Χρύσω λάμπει, ακριβό στολίδι της Ευρυτανικής γης.
Αρχαιολογικές ενδείξεις και ιστορικά σημάδια υποδεικνύουν την ύπαρξη της Χρύσως από τον 8μχ περίπου αιώνα.
Παρά την μακρόχρονη ιστορία της δυστυχώς δεν διασώθηκαν κειμήλια ή κτίσματα λόγω της φωτιάς που κατέκαψε το χωριό το 1942 και του καταστροφικού σεισμού του 1966.
Σώζονται όμως οι τρεις μεταβυζαντινές εκκλησίες του χωριού
Οι εκκλησιές
Είναι πραγματικά ιδιαίτερο που το χωριό διαθέτει ούτε λίγο ούτε πολύ 20 εκκλησίες!
Δεν είναι ιστορικά τεκμηριωμένο το γιατί τόσες πολλές εκκλησιές σε ένα τόπο που και στην πιο πυκνή σε πληθυσμό φάση του, ήταν μικρός σε μέγεθος.
Οι περισσότερες εκκλησιές είναι μικρές σε μέγεθος και πέτρινες και ακολουθούν τον αρχιτεκτονικό ρυθμό της Βασιλικής χωρίς τρούλο.
Οι πιο σημαντικές από αυτές για λόγους θέσης, ιδιαίτερων χαρακτηριστικών ή παλαιότητας είναι, Η Κοίμηση της Θεοτόκου, Η Αγία Παρασκευή, Οι Άγιοι Ταξιάρχες, ο Άγιος Νικόλαος και Ο Άγιος Σεραφείμ.
Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή “Παναγία”
Το πιθανότερο η θεμελίωση της να ανάγεται στα 1500 και πριν. Σε εικόνες του τέμπλου της αναγράφεται η ημερομηνία 1530.
Την συναντάμε στα πόδια του υψώματος Πυργάκι, κάτω από την πλατεία του χωριού. Κτίσμα των αρχών του 17 ου αιώνα.
Μοναδική η εξωτερική πλευρά του ιερού με σειρά αψίδων και η κρύπτη μέσα στο ιερό που οδηγεί στο παλιό οστεοφυλάκιο.
Η παλαιότερη από τις εκκλησίες του χωριού. Βρίσκεται λίγο πάνω από την πλατεία και είναι μονόχωρη βασιλική. Στην πέετρινη τοιχοποιία της έχουν ενσωματωθεί πήλινα δοχεία ώστε να ενισχύεται η ακουστική στο εσωτερικό της.
Ναός που βρίσκεται λίγο πάνω από την Αγία Παρασκευή. Ηταν ρυθμού Βασιλικής και διέθεται πλούσιες τοιχογραφίες και πλακόστρωση στο εσωτερικό του. Δυστυχώς καταστράφηκε από τους Ιταλούς στην φωτιά που έκαψε το χωριό το 1942.
Το παμπάλαιο οστεοφυλάκιο
Στο πλάι του ιερού της εκκλησίας της Αγίας Παρασκευής.Διατηρείται ακόμη φυλάσσοντας τα οστά που βρέθηκαν στο δάπεδο του ναού κατά την επισκευή του.
Συνδέεται με μυστικό πέρασμα μέσω κρύπτης με το ιερό του ναού.
Προκαλεί εντύπωση η αναγραφόμενη ημερομηνία. 1619
Τα γεφύρια
Σόζωνται ακόμη τα δυο παλιά πέτρινα γεφύρια που αποτελούσαν τμήμα του βασικού δρόμου του χωριού, του μονοπατιού που οδηγούσε από το χωριό προς την Βίνιανη, το Κερασοχώρι και το Καρπενήσι, ενώνοντας την Χρύσω με την υπόλοιπη Ευρυτανία.
Το Πάνω και το Κάτω γεφύρι.
Πετρόκτιστα, όμοια, με την διαφορά πως στο Πάνω γεφύρι διατηρεί ακόμα το πέτρινο στηθαίο του.
Ο Μύλος
Από τους πολλούς νερόμυλους της Χρύσως σώζεται σήμερα ο μήλος κάτω από τις σκεπαστές βρύσες.
Το αρχικό κτίσμα ήταν διώροφο και αποτελούσε ταυτόχρονα και κατοικία του μυλωνά. Και αυτό δυστυχώς έπεσε θύμα της φωτιάς του 1942 που κατέκαψε το χωριό.
Το νερό που τροφοδοτεί τον μύλο φτάνει μέσα από το μυλαύλακο από το Χρυσιώτικο ρέμα αλλά και κυρίως από την πηγή Γκούρα ακριβώς κάτω από τις παλιές βρύσες.